محترم اوغلییام آدیم نباتی
ذاتیمیز هاشیمی نسلیمیز عرب
ترجمه فارسی: فرزند شخص محترمی هستم؛ نامم نباتی است، ذاتمان هاشمی و نسلمان عرب است.
مادرش از زنان بسیار محترم و معزز آن محال میباشد. نباتی دوران جوانی خود را به حشمداری گذرانده و از طفولیت با دشت و کوه و زیباییهای طبیعت دلگشای آرازباران(ارسباران) انس گرفته بود. در تذکرهها و نسخههای چاپی از تحصیلات علمی و ادبی او چیزی ننوشتهاند ولی باید اذعان نمود که نباتی اولین شاعر آذربایجان بوده که به تمام مکاتیب فلسفی و عرفانی و ادبیات کلاسیک و السنهی عرب آشنایی کامل و مطالعهی وافری داشته و این الفت در اشعار زیبا و جاودانهی او کاملاً ملموس میگردد و از اینجا میتوان گفت که وی در عصر خود به طور یقین از علما و اساتید و عرفای عصر خود تلمذ نموده و حتی برخی از آیات قرآن را به نحو احسن به قالب شعر منتقل نموده؛ حسن آفرینش و قدرت کبریایی را ستوده؛ علاوه بر آن مطالعات بسیاری در دواوین مولای روم و شمس تبریزی و مخصوصاً حافظ شیرازی داشته و در اغلب اشعار خود به استقبال آنها شتافته و ارادت خود را به صورت آشکار به حافظ بیان کرده است.
نباتی همانند محمد فضولی و سید عظیم شیروانی و ملا پناه واقف دارای اشعار بسیار لطیف و زیبا و پرجاذبه است که این اشعار در مضامین عرفانی فوقالعاده مورد توجه ادب دوستان قرار گرفته و معروفیت و محبوبیت او را به قلههای رفیع رسانیده است. افزون بر همه علاقهی وافر نباتی به حضرات معصومین خصوصاً مولا علی علیه السلام و ذکر مدح و منقبت آنها مبین و مؤید ذوق لطیف و اوج دیانت شاعر است.
نباتی در آخر عمر حشمداری و زراعت را ترک کرده و گوشهنشینی و عزلت و انزوا را انتخاب نموده و مدتهای زیادی در مجاور آرامگاه عارف نامی شیخ شهاب الدین معتکف بوده و در این رهگذر مریدان و شاگردان بسیار زیادی داشته و این مریدان از تعلیمات و راهبری و طریقت وی با دل و جان بهره جستهاند.
نباتی با لحن بسیار زیبا و دلنشین قرآن را با حفظ قرائت مینموده است. نباتی در سال 1268 هجری قمری یا 1230 هجری شمسی فوت نمودند. میگویند او تاریخ وفات خود را پیشبینی کرده و به مریدان خود نیز این اتفاق را اظهار نظر نموده بود. دیوان اشعار ترکی نباتی با وجود اینکه چندین بار از روی نسخهی خطی و سنگی به وسیلهی بنیاد کتابخانه فردوسی طبع شده ولی خالی از اشتباه و نقصان نبوده و همان نقصان در نسخههای خطی نیز وجود داشتهاند؛ لذا روانشاد جناب آقای دکتر محمد تقی زهتابی بهطور اجمالی و گذرا برخی از اشتباهات و نقصانها را اصلاح و تدوین، و تصحیح کامل را موکول به آینده نمودند که متاسفانه اجل مهلت نداده دار فانی را وداع گفتند.
نمونه از آثار نباتی:
اولدی کؤنلوم یئنه بیر زولف چلیپا دلیسی
دوشدی زنجیره نه خوش یئرده بو سودا دلیسی
عور و عریان باش آچیق اوز چؤووروب صحرایه
قویدی مجنونی یاری یولدا بو صحـرا دلیسی
عاشق سـوختهدیر بولبول شیدا کی دگیل
کی اولوبدور دیهسن بیر گول حمرا دلیسی
رب ارنی دئیلن ذیکری دؤنوب موسایه
دشت ایمنده اولوب نور تجلی دلیسی
چوخلاری مست قیلیب ساقی میخانه عشق
گؤرمدی کیمسه منیم تک بئله رسوا دلیسی
دئمه فرهادایله مجنون دلیدیر بیر بری باخ
بیری شیرین دلیسیدر بیری لیلی دلیسی
کنج وحدتده تباه اولدی عزیز عؤمروم حئییف
اولمادی یار منه بیر بت زیبا دلیسی
خوشلیبدیر گؤرهسن هانسی مزارستانی
دیون اول زاهده ای بیر کوکه حلوا دلیسی
گول ایاغینده سحر وقتی ییخیلمیشدیم مست
بیری سسلندی کی ای بو گول رعنا دلیسی
بیر آییل گؤرکی نباتی نئجه اوراد ائلهر
ه یاتیبسان بئله ای بیر گؤز شهلا دلیسی